नेपाल संस्कृतिको धनी देश हो, जहाँ प्रत्येक जाति, क्षेत्र र समुदायले आफ्ना विशेष रीतिरिवाज र संस्कारहरू यथावत् जोगाउँदै आएका छन्। यसै सन्दर्भमा भक्तपुरको मध्यपुर थिमि नगरपालिका अन्तर्गत पर्ने सानो तर ऐतिहासिक बस्ती बोदेमा हरेक वर्ष प्रदर्शन गरिने “नील बाराही नाच” (Newar भाषामा: Dyo Pyakhan) एक अनौठो, तान्त्रिक, रहस्यमय र ऐतिहासिक नृत्य परम्परा हो।
यो नाच भाद्र महिनाको गाईजात्रा सकिएको भोलिपल्टदेखि सुरु भएर ४ दिन ४ रातसम्म निरन्तर चल्ने गर्दछ। यस नाचको अद्वितीयता, तान्त्रिक महत्व, स्थानीय सम्प्रदायको समर्पण, अनुशासन, र समृद्ध संस्कृतिको कारणले गर्दा यो नाच बोडेका स्थानीय बासिन्दामाझ मात्र होइन, सम्पूर्ण भक्तपुर तथा काठमाडौँ उपत्यकाको एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा बनेको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नील बाराही नाचको उत्पत्ति सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। तीमध्ये सबैभन्दा चर्चित कथा अनुसार –
धोन नाम गरेका किसानलाई बाराही देवीले एक दिन बोडेबाट एकदमै अनौठो रूपमा हराइदिनुहुन्छ। पछि उनले नील बाराहीलाई बनभित्र भेट्छन् र त्यहाँ नै चार दिनसम्म नाच सिकाइन्छ। यही नाचको आधारमा नील बाराही नाचको सुरुवात भएको विश्वास गरिन्छ।
तर ऐतिहासिक दस्तावेज र अभिलेख अनुसार, यस नाचको सुरुवात नेपाल सम्बत ६३१ (~१५११ ई.सं.) मा भएको हो, जब मल्ल राजा सुवर्ण मल्लले बोडेमा सुख्खाको बेला नाच आरम्भ गराएका थिए। त्यसबेला उनले भक्तपुरमा नवदुर्गा नाच, ठिमीमा लायकु भैला नाच र बोडेमा नील बाराही नाच सुरु गराएका थिए।
नेपाल सम्बत ८३७ (~१७१८ ई.सं.) मा भक्तपुरका राजा भूपतिन्द्र मल्लले यस नाचलाई औपचारिक रूपमा संरक्षण गरेका थिए। उनले “छती कठी” भन्ने राजदण्ड र जग्गा समेत दान गरेका थिए, जुन अहिले पनि बोडेमा सुरक्षित रूपमा राखिएको छ।
धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व
नील बाराही नाच केवल एक सांस्कृतिक प्रदर्शन मात्र होइन, यो एक तान्त्रिक पूजा प्रक्रिया हो जसले बोडे वासीको धार्मिक भावनालाई जोडेर राखेको छ। यो नाच बोडेको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो जात्रा मानिन्छ, पहिलो स्थानमा बिस्केट जात्रा पर्छ जसमा बोडेको प्रसिद्ध जीभ छेड्ने परम्परा मनाइन्छ।
नाचमा सहभागी हुने पात्रहरूलाई “देवगण” भनिन्छ, जसको अर्थ हुन्छ “देवताहरूका प्रतिनिधि।” एक पटक कसैले देवगणको भूमिका लिएको खण्डमा, त्यो व्यक्तिले जीवनभर हरेक वर्ष नाच्नैपर्ने परम्परा हुन्छ। त्याग, निष्ठा र अनुशासन यस नाचको मूल मर्म हो।
पात्रहरू र संरचना
नील बाराही नाचमा प्रायः १९ जना देवगणहरू हुन्छन्:
१ जना भैरव
४ जना नील बाराही
४ जना सिंह (सिंहिनी)
४ जना कुमारी
४ जना गणेश
२ जना द्वारपाल
यी सबै पात्रहरू पुरानो गुठी प्रणालीअनुसार व्यवस्थापन गरिन्छ। अधिकांश देवगणहरू बोडेको ठाडो क्षेत्रका “अदुवा श्रेष्ठ” थरका व्यक्ति हुन्छन्, जसले यो परम्परा पुस्तौं देखि निरन्तर निभाइरहेका छन्।
प्रत्येक देवता (मास्क/पात्र) को आफ्नो फरक पहिचान, रंग, भेषभूषा र चाल-ढाल हुन्छ। उदाहरणका लागि:
भैरव: मुख्य पात्र, कालो मास्क, र सबैभन्दा तान्त्रिक शक्तिको प्रतीक।
नील बाराहीहरू: रातो रंगका पोशाक, र हातमा तान्त्रिक संकेत।
सिंहहरू: सेतो पोशाक, लचिलो चाल र आक्रामक मुद्रा।
गणेशहरू: हात्तीको मास्क, प्रत्येकले एक विशेष विनायक प्रतिनिधित्व गर्छ।
कुमारीहरू: कोमल चाल, रातो लुगा, देवीत्वको प्रतीक।
द्वारपाल: गार्डियनका रूपमा दुई छेउबाट रक्षा गर्ने पात्रहरू।
प्रदर्शनको प्रक्रिया
नील बाराही नाचको सुरु “अखा” भन्ने स्थानबाट हुन्छ, जुन बोडेको लाछी टोलस्थित नारायण मन्दिर नजिकै छ। नाच चार रातसम्म लाछी, बिस्नुघाट, भागु, खासी, लायकु जस्ता स्थान हुँदै बोडेको गल्ली गल्लीमा नाचिंदै घुम्ने गर्छ।
प्रत्येक रात नाच सुरु हुनु अगाडि देवगणहरूलाई विशेष पूजापाठ गरिन्छ। त्यसपछि उनीहरू नाचको वेशमा प्रवेश गर्छन्। नाच सुरु भएपछि देवगणहरूले बोल्न पाउँदैनन्, खानपिन गर्न पाउँदैनन्, र अरूसँग सम्पर्क राख्न निषेध हुन्छ।
चारै रात उनीहरू १२ देखि १५ घण्टासम्म नाच्दै हिँड्ने गर्छन् — वर्षा, गर्मी, जाडो जुनसुकै मौसम भए पनि उनीहरू पाइलो चुकाउँदैनन्।
वाद्ययन्त्र र संगीतमयता
नाचसँगै विभिन्न परम्परागत वाद्ययन्त्रहरूको संयोजन हुन्छ। मुख्य वाद्ययन्त्रहरू हुन्:
म्वाली (ढोल)
सहनाई
नगरा
झ्याली
यी सबै वाद्ययन्त्रहरू पुरानो परम्परा अनुसार प्रशिक्षण लिएका विशेष जातिको व्यक्तिहरूले बजाउने गर्छन्। संगित अनुसार देवगणहरूको चाल र नाच परिवर्तन हुँदै जान्छ।
विशेष धार्मिक अनुष्ठान: “खा त्येलिगु”
हरेक १२ वर्षमा, नील बाराही नाच विशेष तान्त्रिक रूपले “खा त्येलिगु” भन्ने नाचसमेत प्रदर्शन गरिन्छ। यसमा सबै देवताहरू भैरवको वरिपरि एकै ठाउँमा गोलबद्ध भएर नाच गर्छन्। यसलाई तान्त्रिक ऊर्जा संकेन्द्रणको रूपमा लिइन्छ।
नाच गर्नेहरूको जीवनशैली
देवगणहरूमा अधिकांश ५० वर्षभन्दा माथिका व्यक्ति हुन्छन्।
यी सबैले कम्तीमा ५०–६० वर्षदेखि निरन्तर नाच गर्दै आएका छन्। उनीहरू हरेक वर्ष, नाच सुरु हुनुभन्दा महिनौं अगाडि नै फिटनेस अभ्यास, पाइलाहरूको तालिम, र पुजा तयारी गर्न थाल्छन्।
चुनौतीहरू
हालका वर्षहरूमा नील बाराही नाच अनेकौं चुनौतीसँग जुधिरहेको छ:
पुस्तान्तरणमा समस्या: युवा पुस्ता नाचमा सहभागी हुन कम इच्छुक छन्।
आर्थिक भार: एक देवगणले वर्षमा झन्डै ५०,००० रुपैयाँ व्यक्तिगत रूपमा खर्च गर्नुपर्छ।
शारीरिक सास्ती: वृद्ध कलाकारहरूले कठिन परिश्रमका बाबजुद नचाहिँदो शारीरिक पीडा झेल्नुपर्छ।
सार्वजनिक चासो घट्दै: जति प्रचार हुनुपर्ने हो, त्यति नभएको गुनासो पनि छ।
संरक्षण र सम्भावना
साँस्कृतिक संरक्षणका लागि स्थानीय समुदाय, गुठी, र केही सामाजिक संघसंस्थाहरूले प्रयास गर्दै आएका छन्।
मिडिया रिपोर्टिङ
स्थानीय सरकारको सानो सहयोग
विदेशी पर्यटकको चासो
यी पक्षले नाचको प्रचारप्रसारमा सघाउ पुर्याइरहेका छन्। यदि पर्यटनसँग जोडेर विस्तार गरिएमा, नील बाराही नाचले स्थानीय आम्दानी, पहिचान र संस्कृतिको अन्तर्राष्ट्रियकरणमा योगदान पुर्याउन सक्छ।
निष्कर्ष
नील बाराही नाच केवल बोडेको होइन, सम्पूर्ण नेपालकै गौरव हो। यो नाच समय, परिवर्तन र आधुनिकताको असरबीच पनि अडिग छ। ५०० वर्षभन्दा बढी पुरानो परम्परा अझैपनि जीवित छ, किनभने यसमा समर्पण, श्रद्धा, र साँस्कृतिक चेतना भरिएको छ।
